Spotkanie z innym

(143 - kwiecień 2006)

z cyklu "Skarbnica Kościoła"

Encykliki

Marta Dalgiewicz

Do słów Ojca Świętego Jana Pawła II może aż nadto przywy­kliśmy. Mówił naszym językiem,  używając bliskich nam sfor­mułowań, a mimo to nie zawsze Jego słowa formowały nasze serca i sumienia. Dzisiaj, gdy nie ma Go już z nami na ziemi, o wiele łatwiej nam przyznać, że każde zdanie Jana Pawła II było cen­nym darem. Z tym większym skupieniem wsłuchujemy się w płynące z płyt nagrania Jego przemówień wygłaszanych w czasie pielgrzymek apostolskich oraz w czasie nauk podczas środowych audiencji general­nych. Jednak szczególną uwagę powinniśmy zwrócić na te dokumen­ty, w których Papież podejmuje problematykę doktrynalną, dogma­tyczną i społeczno-etyczną - są nimi konstytucje, encykliki, adhorta­cje oraz listy apostolskie. Szczególnego „przepracowania" - zarówno umysłem, jak i sercem - wymagają papieskie encykliki.

Dziś jesteśmy bogatsi o nową encyklikę papieża Benedykta XVI - Deus caritas est. Nie znaczy to jednak, że encykliki Jana Pawła II na­leży ustawić na półce i nabożnie ocierać z kurzu. Nie są to teksty ani krótkie, ani proste, jednak ich waga mobilizuje do pochylenia się nad nimi.

Czym w ogóle są encykliki? Ogólna nazwa tego rodzaju dokumen­tu pochodzi od łacińskiego słowa „enciclica", wywodzącego się z kolei z greckiego „enkyklós", czyli okrężny, ogólny i wchodzącego w skład wyrażenia „litterae enciclicae" lub „epistola enciclica", a więc „list okólny", „okólnik". Encyklika oznacza urzędowe, oficjalne i zwykle najwyższej rangi pismo papieskie, skierowane do biskupów i wiernych całego świata. Rzadziej są one skierowane do Kościoła lokalnego (np. w jednym kraju czy regionie). Papież Jan XXIII po raz pierwszy adresował swą encyklikę „Pacem in terris" do „wszystkich ludzi dobrej woli", a więc nie tylko do katolików.

Każdy tego rodzaju dokument ma charakter osobistego listu papieża do ogółu wiernych i zmierza do utrzymania jedności wiary i dyscypliny w Kościele, służy też wyjaśnieniu pojawiających się wątpliwości, niejasności czy jakichś nowych nurtów, które mogłyby budzić spory. Czasami encyklika może zawierać nawet pouczenia bądź sformułowa­nia doktrynalne.

Encyklika wraz z konstytucjami apostolskimi i bullami zaliczana jest do uroczystych aktów Stolicy Apostolskiej. Najczęściej ogłaszana jest po łacinie, ale zdarzały się też dokumenty tego rodzaju w innych języ­kach, np. po włosku, niemiecku czy francusku - działo się tak wtedy, gdy papież kierował swe przesłanie do jednego narodu (np. encyklika Piusa XI „Mit brennender Sorgo" z 1937 do biskupów niemieckich o groźbie narodowego socjalizmu w ich kraju).

Za pierwszą encyklikę uważa się dokument „Ubi Primus" (o obo­wiązkach biskupów) Benedykta XIV z 3 grudnia 1740, w którym po raz pierwszy użyto uroczystego zwrotu „Do czcigodnych naszych Braci Patriarchów, Prymasów, Arcybiskupów i Biskupów", będącego odtąd jedną z najbardziej znamiennych cech każdej encykliki. Ta uroczysta formuła jest nazywana „arengą" i jest umieszczana na początku waż­nych dokumentów. Tytuły encyklik - przeważnie dwuwyrazowe i po łacinie - pochodzą od pierwszych słów danego dokumentu.

Najwięcej takich dokumentów napisali dotychczas Leon XIII (1878-1903) - 51 i Pius XII (1939-58) - 41. Jan Paweł II ogłosił 14 encyklik.

Encykliki Jana Pawła II

  1. Redemptor Hominis (Odkupiciel człowieka) - 4 III 1979,
  2. Dives in Misericordia (Bogaty w miłosierdzie; o miłosierdziu Bożym) - 30 XI 1980,
  3. Laborem Exercens (Wykonujący pracę; o pracy ludzkiej) - 14 IX 1981,
  4. Slavorum Apostoli (Apostołowie Słowian; na 1100-lecie pracy św. Cyryla i Metodego) - 2 VI 1985,
  5. Dominum et Vivificantem (Pana i Ożywiciela; o Duchu Świętym w życiu Kościoła i świata) - 18 V 1986,
  6. Redemptoris Mater (Matka Odkupiciela; o Maryi w życiu pielgrzymujące¬go Kościoła) - 25 III 1987,
  7. Sollicitudo Rei Socialis (Troska o sprawy społeczne; na 20-lecie encykliki Pawła VI Populorum progressio) - 30 XII 1987,
  8. Redemptoris Missio (Misja Odkupiciela; o stałej aktualności misji) - 7 XII 1990,
  9. Centesimus Annus (Rok setny; w setną rocznicę encykliki Leona XII Re¬rum novarum) - 1 V 1991,
  10. Veritatis Splendor (Blask prawdy; o niektórych podstawowych zagadnie¬niach nauczania moralnego Kościoła) - 6 VIII 1993,
  11. Evangelium Vitae (Ewangelia życia; o wartości i nienaruszalności życia ludzkiego) - 25 III 1995,
  12. Ut Unum Sint (Aby byli jedno; o działalności ekumenicznej Kościoła) - 25 V 1995,
  13. Fides et Ratio (Wiara i rozum; o relacjach między nimi) - 15 X 1998,
  14. Ecclesia de Eucharistia (Kościół Eucharystii; o Eucharystii w życiu Kościoła) - 17 IV 2003.